Nieodżywcze substancje słodzące (ang. NNS – non-nutritive sweeteners) są stosowane w żywności i napojach w celu uzyskania słodkiego smaku przy niewielkiej albo zerowej wartości energetycznej. Do tej grupy zalicza się między innymi aspartam, acesulfam K, sacharynę, sukralozę oraz glikozydy stewiolowe. Związki te różnią się budową chemiczną, intensywnością słodzenia, metabolizmem, stopniem wchłaniania oraz ilością substancji docierającej do jelita grubego. Z tego względu nie należy traktować wszystkich NNS jako jednej, jednolicie działającej grupy ^{[1], [4], [6], [12], [20], [21]}.

Zainteresowanie wpływem NNS na mikrobiotę jelitową wynika z roli, jaką mikroorganizmy przewodu pokarmowego odgrywają w metabolizmie składników diety, wytwarzaniu metabolitów, regulacji bariery jelitowej oraz funkcjonowaniu układu odpornościowego. Dostępne badania wskazują, że niektóre substancje słodzące mogą w określonych warunkach modyfikować skład albo aktywność mikrobioty. Wyniki nie są jednak jednolite: zależą od konkretnego słodzika, dawki, czasu ekspozycji, modelu badawczego, sposobu podania, diety podstawowej, stanu metabolicznego oraz wyjściowego składu mikrobioty. Szczególnie ostrożnie należy przenosić wyniki badań in vitro i badań na zwierzętach na ludzi ^{[1], [5], [6], [8], [13], [20], [21], [22], [23], [24], [25]}.

Obecny stan wiedzy nie uzasadnia ani stwierdzenia, że wszystkie NNS są obojętne dla mikrobioty, ani twierdzenia, że ich zwyczajowe spożycie zawsze prowadzi do dysbiozy, otyłości, cukrzycy czy chorób zapalnych jelit. Najbardziej profesjonalna interpretacja dowodów wymaga rozróżnienia pomiędzy obserwowaną zmianą mikrobiologiczną, związkiem statystycznym i udowodnionym związkiem przyczynowym oraz uwzględnienia, czy wynik pochodzi z badania na ludziach, zwierzętach czy hodowlach bakteryjnych ^{[9], [13], [14], [18], [21], [22], [23], [24], [25]}.

CZYM SĄ NIEODŻYWCZE SUBSTANCJE SŁODZĄCE?

Nieodżywcze substancje słodzące to związki zapewniające intensywnie słodki smak przy niewielkiej albo zerowej podaży energii w ilościach stosowanych w żywności. Są wykorzystywane między innymi w napojach bez dodatku cukru, gumach do żucia, deserach, produktach mlecznych, suplementach, lekach oraz żywności określanej jako „dietetyczna” lub „niskokaloryczna”. Ponieważ poszczególne związki różnią się wielokrotnie intensywnością słodzenia, do osiągnięcia podobnego efektu smakowego stosuje się ich odmienne ilości ^{[1], [6], [20]}.

NNS nie tworzą jednorodnej kategorii pod względem losów w przewodzie pokarmowym. Aspartam jest w dużej mierze rozkładany w jelicie cienkim do składników, które następnie ulegają wchłonięciu. Acesulfam K jest szybko wchłaniany i wydalany głównie w postaci niezmienionej. Sacharyna jest w znacznym stopniu wchłaniana i wydalana bez istotnego metabolizowania, natomiast część niewchłoniętej substancji może znaleźć się w jelicie grubym. Większość sukralozy nie ulega wchłonięciu i jest wydalana z kałem. Glikozydy stewiolowe są przekształcane przez mikrobiotę jelitową do stewiolu, który może zostać wchłonięty i dalej metabolizowany. Różnice te wpływają na prawdopodobieństwo i charakter bezpośredniego kontaktu danego słodzika z mikroorganizmami jelitowymi ^{[1], [4], [6], [12], [21]}.

Zastąpienie cukru NNS może obniżyć zawartość cukrów dodanych i wartość energetyczną konkretnego produktu, ale nie przesądza o jakości całej diety. Produkt bez dodatku cukru nadal może zawierać dużo soli, tłuszczów nasyconych albo innych wysoko przetworzonych składników. Znaczenie zdrowotne zależy więc od tego, co jest zastępowane, w jakiej ilości, przez jaki czas i w ramach jakiego wzorca żywienia ^{[7], [15], [20], [26]}.

JAK INTERPRETOWAĆ BADANIA NAD NNS I MIKROBIOTĄ?

Badania in vitro pozwalają sprawdzić, czy określony związek oddziałuje na wybrane szczepy bakterii w kontrolowanych warunkach. Nie odtwarzają jednak w pełni przewodu pokarmowego, złożonej społeczności mikroorganizmów, metabolizmu gospodarza ani rzeczywistego stężenia substancji w jelicie. Przykładowo w badaniu laboratoryjnym sacharyna, sukraloza, aspartam i acesulfam K wykazywały działanie przeciwdrobnoustrojowe wobec wybranych bakterii, czemu towarzyszył wzrost reaktywnych form tlenu i uszkodzenie osłon komórkowych. Wynik ten opisuje mechanizm możliwy w modelu laboratoryjnym, lecz sam w sobie nie dowodzi wystąpienia takiego efektu w mikrobiocie człowieka przy typowym spożyciu ^[2].

Badania na zwierzętach umożliwiają ocenę mikrobioty, metabolitów i tkanek w sposób znacznie szerszy niż badania u ludzi, ale różnice gatunkowe w metabolizmie i budowie mikrobioty ograniczają możliwość bezpośredniego przenoszenia wyników. W 28-dniowym badaniu na szczurach oceniano wpływ acesulfamu K i sacharyny na mikrobiom oraz metabolom; autorzy odnotowali zależne od związku, dawki i płci zmiany wybranych parametrów, podkreślając potrzebę dalszych badań mechanistycznych ^[3]. W innym eksperymencie sześciomiesięczna ekspozycja myszy na sacharynę była związana ze zmianami mikrobioty i jej funkcji metabolicznych oraz z markerami zapalenia wątroby. Jest to ważny sygnał biologiczny, ale dotyczy konkretnego modelu zwierzęcego i protokołu ekspozycji ^[16].

Przeglądy badań przedklinicznych wskazują, że sacharyna i sukraloza mogą w części modeli zmieniać różnorodność albo względną liczebność wybranych taksonów, przy czym wielkość i kierunek efektu zależą między innymi od dawki i modelu badawczego ^[17]. Szersze przeglądy podkreślają również, że mikroorganizmy mogą przystosowywać się do nowych cukrów i substancji słodzących na poziomie ekspresji genów, liczebności i cech genetycznych, lecz znaczenie tych adaptacji dla zdrowia gospodarza nie zawsze jest znane ^[4].

Badania z udziałem ludzi mają największe znaczenie dla oceny praktycznej, ale nadal jest ich mniej niż badań przedklinicznych, a ich wyniki są niejednorodne. Różnice dotyczą liczby uczestników, rodzaju i dawki słodzika, czasu interwencji, diety, wyjściowej mikrobioty oraz użytych metod analitycznych. Przeglądy z lat 2019–2023 zgodnie wskazują na spór interpretacyjny: część autorów uważa, że dostępne badania nie wykazują klinicznie istotnego niekorzystnego wpływu przy zatwierdzonych poziomach spożycia, natomiast inni podkreślają sygnały wymagające dalszych, długoterminowych badań ^{[6], [8], [9], [13], [21]}.

W małym randomizowanym, podwójnie zaślepionym badaniu krzyżowym z 2020 roku 17 zdrowych dorosłych przyjmowało przez dwa 14-dniowe okresy aspartam lub sukralozę w dawkach odpowiadających odpowiednio około 14% i 20% dopuszczalnego dziennego spożycia. Nie wykazano mierzalnych zmian w analizowanych głównych grupach bakterii, strukturze społeczności mikrobiologicznej ani stężeniach SCFA. Wynik ten przemawia przeciwko założeniu, że krótkotrwałe spożycie każdej z tych substancji zawsze zmienia mikrobiotę, ale mała liczebność próby, krótki czas interwencji i wtórny charakter analizy mikrobiologicznej ograniczają możliwość uogólniania ^[23].

CZY NIEODŻYWCZE SUBSTANCJE SŁODZĄCE WPŁYWAJĄ NA MIKROBIOTĘ JELITOWĄ?

Najbardziej uzasadniona odpowiedź brzmi: niektóre NNS mogą wpływać na skład lub funkcjonowanie mikrobioty w określonych warunkach, ale nie wykazano jednego, wspólnego efektu dla wszystkich słodzików i wszystkich osób. Przeglądy literatury opisują zarówno badania, w których stwierdzano zmiany taksonomiczne, metaboliczne albo glikemiczne, jak i badania bez istotnego wpływu. Z tego powodu wyniki należy odnosić do konkretnej substancji, dawki, populacji i czasu stosowania ^{[1], [5], [6], [8], [21], [23], [24], [25]}.

Jednym z ważnych kierunków badań jest hipoteza, że zmiany mikrobioty mogą pośredniczyć w odpowiedzi glikemicznej. Wcześniejsze komentarze naukowe omawiające głośne wyniki z 2014 roku zwracały uwagę na możliwość wywoływania nietolerancji glukozy przez zmiany mikrobioty, ale jednocześnie wskazywały na potrzebę potwierdzenia obserwacji w większych i lepiej kontrolowanych badaniach u ludzi ^{[10], [11]}. Przegląd dotyczący możliwego związku między niskokalorycznymi substancjami słodzącymi, mikrobiotą i insulinoopornością oceniał dane jako kontrowersyjne, lecz uznał, że związków tych nie należy automatycznie traktować jako biologicznie obojętnych ^[5].

W wieloramiennym randomizowanym badaniu interwencyjnym z 2022 roku zdrowi dorośli, którzy wcześniej nie spożywali regularnie NNS, otrzymywali przez 14 dni sacharynę, sukralozę, aspartam albo stewię; zastosowano również grupy kontrolne. Autorzy wykazali, że poszczególne NNS wywoływały odmienne, częściowo zindywidualizowane zmiany mikrobiomu i metabolomu, natomiast pogorszenie odpowiedzi glikemicznej było najbardziej widoczne w grupach sacharyny i sukralozy. Przeniesienie mikrobioty wybranych uczestników do myszy wolnych od drobnoustrojów wspierało hipotezę udziału mikrobioty w obserwowanych efektach. Badanie nie dowodzi jednak, że każda osoba zareaguje w ten sam sposób ani że krótkotrwała zmiana musi prowadzić do choroby przewlekłej ^[22]. Komentarz naukowy towarzyszący publikacji podkreślał znaczenie zależnych od osoby odpowiedzi oraz potrzebę badań nad skutkami długoterminowymi ^[18].

Dwa badania opublikowane w 2025 roku dodatkowo pokazują, dlaczego nie należy wyciągać jednego wniosku dla wszystkich populacji. W potrójnie zaślepionej próbie kontrolowanej placebo 30-dniowe spożycie sukralozy przez zdrowych dorosłych było związane ze zmniejszeniem wrażliwości insulinowej, zmianami odpowiedzi poposiłkowej, obniżeniem różnorodności alfa mikrobioty oraz zmianami wybranych metabolitów i markerów zapalnych ^[24]. W dwóch 12-tygodniowych badaniach prowadzonych wśród dorosłych pochodzenia azjatycko-indyjskiego zastąpienie sacharozy dodawanej do herbaty i kawy niewielką ilością sukralozy zmieniło strukturę i skład mikrobioty u osób z cukrzycą typu 2, lecz nie u osób z nadwagą lub otyłością bez cukrzycy ^[25]. W drugim przypadku interwencja obejmowała jednocześnie usunięcie części sacharozy i wprowadzenie sukralozy, dlatego obserwowanego efektu nie można przypisać wyłącznie jednemu z tych elementów.

Mikrobiota wytwarza krótkołańcuchowe kwasy tłuszczowe (SCFA), przede wszystkim octan, propionian i maślan, poprzez fermentację niektórych składników diety. Metabolity te uczestniczą między innymi w odżywianiu komórek nabłonka jelitowego, regulacji bariery jelitowej, metabolizmie i odpowiedzi immunologicznej. Część badań nad NNS raportowała zmiany w produkcji SCFA albo w liczebności mikroorganizmów uczestniczących w ich wytwarzaniu, lecz kierunek zmian nie jest spójny, a samo przesunięcie stężenia SCFA nie może być automatycznie interpretowane jako korzyść lub szkoda bez uwzględnienia całego kontekstu metabolicznego ^{[3], [6], [8], [20], [21], [23], [24]}.

W literaturze pojawiają się również hipotezy dotyczące wpływu NNS na aktywność metaboliczną bakterii, funkcję bariery jelitowej, sygnalizację receptorów smaku, hormony jelitowe i odporność. Są to potencjalne mechanizmy, a ich znaczenie różni się między substancjami. Nie należy zastępować precyzyjnego opisu określonych taksonów ogólnymi sformułowaniami o „dobrych” i „złych” bakteriach, ponieważ ten sam mikroorganizm może pełnić odmienne funkcje zależnie od szczepu, środowiska, liczebności i stanu gospodarza ^{[1], [4], [12], [21]}.

PORÓWNANIE PIĘCIU NAJCZĘŚCIEJ OMAWIANYCH SUBSTANCJI SŁODZĄCYCH

Poniższa tabela syntetyzuje obecny stan wiedzy. Określenie „pewność dowodów” odnosi się wyłącznie do wpływu na mikrobiotę i powiązane parametry metaboliczne, a nie do pełnej oceny toksykologicznej substancji.

Tabela nie służy do tworzenia rankingu „najlepszego” i „najgorszego” słodzika. Pokazuje przede wszystkim, że poszczególne związki mają odmienne losy w organizmie, a stopień i jakość dostępnych dowodów są nierówne ^{[1], [4], [6], [17], [21], [22], [23], [24], [25]}.

MIKROBIOTA, METABOLIZM I RYZYKO ZDROWOTNE

Zaburzenia składu lub funkcji mikrobioty są obserwowane w wielu chorobach, między innymi w otyłości, cukrzycy typu 2, nieswoistych chorobach zapalnych jelit i niektórych zaburzeniach immunologicznych. Obserwacja takiego związku nie dowodzi jednak, że sama zmiana mikrobioty jest przyczyną choroby. Choroba, leki, dieta, aktywność fizyczna i inne cechy stylu życia mogą jednocześnie wpływać na mikrobiotę i stan zdrowia ^{[7], [15], [20], [21]}.

W przypadku cukrzycy typu 2 dane dotyczące NNS pozostają niejednoznaczne. Badania obserwacyjne często wykazują związek pomiędzy spożywaniem napojów lub produktów ze słodzikami a wyższym ryzykiem metabolicznym, ale nie zawsze pozwalają oddzielić wpływ słodzików od odwróconej przyczynowości: osoby z nadwagą, stanem przedcukrzycowym albo już podwyższonym ryzykiem mogą częściej wybierać produkty bez cukru. Przegląd badań u ludzi z 2019 roku nie pozwolił ani potwierdzić, ani wykluczyć związku przyczynowego pomiędzy NNS i rozwojem cukrzycy typu 2 ^[14].

Przeglądy dotyczące mikrobioty i insulinooporności wskazują na biologicznie prawdopodobne mechanizmy, ale podkreślają ograniczenia dowodów i potrzebę długoterminowych prób klinicznych ^{[5], [20]}. Z kolei analiza in vivo opublikowana w 2019 roku argumentowała, że wiele wyników zwierzęcych uzyskano przy ekspozycjach słabo odpowiadających zwyczajowemu spożyciu przez ludzi, a dieta podstawowa bywała istotnym czynnikiem zakłócającym ^[13]. Późniejsza polemika naukowa pokazała, że interpretacja tego samego korpusu danych pozostaje przedmiotem dyskusji ^[9].

Przeglądy poświęcone szerszej grupie dodatków do żywności opisują możliwość oddziaływania części dodatków na mikrobiotę, metabolity i oś jelito–mózg, ale zaznaczają, że liczba dobrze kontrolowanych badań u ludzi jest nadal niewystarczająca. Nie można więc przypisywać NNS wszystkich skutków obserwowanych w badaniach nad wysoko przetworzoną żywnością, ponieważ produkty te różnią się równocześnie zawartością cukru, tłuszczu, soli, emulgatorów, konserwantów i innych składników ^{[7], [15]}.

CZY WPŁYW NA MIKROBIOTĘ OZNACZA, ŻE SŁODZIK JEST NIEBEZPIECZNY?

Nie. Wykrycie zmiany składu mikrobioty, różnorodności albo stężenia metabolitu nie jest samo w sobie równoznaczne z wykazaniem szkody klinicznej. Aby uznać zmianę za niekorzystną, potrzebne są między innymi powtarzalność wyniku, zgodność z istotnym punktem końcowym zdrowotnym, wiarygodny mechanizm, właściwa relacja dawka–odpowiedź i potwierdzenie w odpowiedniej populacji. Również brak zmiany w krótkiej próbie nie dowodzi pełnej obojętności przy wieloletnim stosowaniu ^{[9], [13], [21], [22], [23], [24], [25]}.

Dopuszczalne dzienne spożycie, czyli ADI (acceptable daily intake), jest wartością wykorzystywaną w ocenie toksykologicznej. Oznacza oszacowaną ilość substancji w przeliczeniu na kilogram masy ciała, którą można spożywać codziennie przez całe życie bez oczekiwanego istotnego ryzyka zdrowotnego. ADI nie jest zalecaną dawką ani granicą, po której jednorazowym przekroczeniu automatycznie występuje zatrucie. Nie jest też osobnym testem każdej możliwej, subtelnej lub przejściowej zmiany mikrobioty ^{[26], [27]}.

W 2023 roku WHO wydała warunkowe zalecenie, aby nie stosować niesłodzących cukrem substancji słodzących jako strategii kontroli masy ciała lub ograniczania ryzyka chorób niezakaźnych. Zalecenie wynikało z oceny długoterminowej użyteczności zdrowotnej i ograniczonej pewności dowodów, a nie ze stwierdzenia, że wszystkie dopuszczone słodziki są toksyczne. WHO wyraźnie oddzieliła to zalecenie żywieniowe od toksykologicznego ustalania bezpiecznych poziomów spożycia poszczególnych związków ^[26].

W ponownej ocenie sukralozy opublikowanej w 2026 roku EFSA utrzymała ADI na poziomie 15 mg/kg masy ciała na dobę i uznała, że oszacowane narażenie konsumentów w Unii Europejskiej przy obecnie dozwolonych zastosowaniach pozostaje poniżej tej wartości. Jest to ważna informacja o bezpieczeństwie toksykologicznym w ramach ocenianych zastosowań, lecz nie rozstrzyga wszystkich pytań o zindywidualizowane, krótkotrwałe zmiany mikrobioty lub odpowiedzi metabolicznej obserwowane w niektórych badaniach klinicznych ^{[24], [25], [27]}.

CZY NATURALNE SUBSTANCJE SŁODZĄCE SĄ LEPSZĄ ALTERNATYWĄ?

Określenie „naturalny” nie oznacza automatycznie „bezpieczniejszy” ani „korzystniejszy dla mikrobioty”. Miód zawiera cukry i dostarcza energii, natomiast glikozydy stewiolowe oraz związki słodzące z owocu mnicha są intensywnymi substancjami słodzącymi o odmiennym składzie i metabolizmie. Nie należy więc umieszczać ich w jednej kategorii ani twierdzić, że wszystkie zawierają dużo cukru ^{[1], [6], [20]}.

W badaniu na szczurach z eksperymentalnie wywołaną cukrzycą jogurt synbiotyczny słodzony ekstraktem z owocu mnicha był związany z lepszymi parametrami kontroli glikemii, insulinooporności, SCFA i mikrobioty niż jogurt słodzony sacharozą ^[19]. Wyniku tego nie można jednak interpretować jako dowodu, że sam ekstrakt z owocu mnicha przyniesie takie same korzyści ludziom. Badany produkt zawierał również komponenty jogurtu synbiotycznego, a eksperyment przeprowadzono na modelu zwierzęcym.

W praktyce wybór substancji słodzącej powinien uwzględniać cel jej stosowania, ilość, częstotliwość, cały skład produktu oraz stan zdrowia konsumenta. Najważniejszym kierunkiem żywieniowym pozostaje ograniczanie przyzwyczajenia do bardzo słodkiego smaku i poprawa jakości całej diety, a nie zastępowanie jednego słodzika innym bez oceny kontekstu ^[26].

CO MOŻNA ZROBIĆ DLA MIKROBIOTY JELITOWEJ?

Najlepiej udokumentowane działania wspierające funkcjonowanie mikrobioty nie polegają na wyborze jednego „idealnego” słodzika. Znaczenie ma urozmaicona dieta zawierająca warzywa, owoce, pełne ziarna, rośliny strączkowe, orzechy i inne źródła błonnika, a także ograniczenie nadmiaru cukrów dodanych i wysoko przetworzonej żywności. Niektóre produkty fermentowane mogą stanowić element zbilansowanej diety, lecz ich działanie zależy od produktu, zawartych mikroorganizmów, dawki oraz indywidualnych cech konsumenta ^{[4], [7], [15], [20], [28]}.

W 17-tygodniowym randomizowanym badaniu dietetycznym u zdrowych dorosłych dieta bogata w produkty fermentowane zwiększała różnorodność mikrobioty i była związana ze spadkiem części markerów zapalnych. Dieta bogata w błonnik zwiększała zdolność mikrobiomu do metabolizowania węglowodanów, ale nie doprowadziła w tym czasie do jednolitego wzrostu różnorodności, a odpowiedzi immunologiczne były zróżnicowane. Wyniki wspierają rolę całego wzorca żywieniowego, lecz nie uzasadniają obietnicy, że każdy produkt fermentowany albo każde zwiększenie błonnika wywoła taki sam efekt u wszystkich osób ^[28].

Osoby korzystające z NNS nie powinny wyciągać wniosku, że pojedyncza porcja produktu ze słodzikiem powoduje trwałe uszkodzenie mikrobioty. Jednocześnie brak natychmiastowych objawów nie dowodzi całkowitej obojętności biologicznej. Rozsądne podejście polega na umiarkowanym spożyciu, obserwacji indywidualnej tolerancji oraz traktowaniu produktów ze słodzikami jako jednego z elementów diety, a nie sposobu kompensowania jej niskiej jakości ^{[1], [6], [8], [12], [21], [26]}.

PODSUMOWANIE

Nieodżywcze substancje słodzące różnią się budową, metabolizmem i kontaktem z mikrobiotą jelitową. Badania in vitro i badania na zwierzętach dostarczyły mechanistycznych przesłanek, że niektóre NNS mogą wpływać na bakterie, metabolity i odpowiedź gospodarza. Część badań z udziałem ludzi również wskazuje na zmiany mikrobioty lub odpowiedzi glikemicznej, natomiast inne nie wykazują istotnych efektów. Nie ma zatem podstaw do formułowania jednego wniosku dla wszystkich słodzików, dawek, okresów stosowania i konsumentów ^{[1], [2], [3], [6], [8], [16], [17], [21], [22], [23], [24], [25]}.

Najważniejsze ograniczenia dotychczasowej literatury obejmują niewielkie grupy uczestników, krótkie interwencje, różne dawki, odmienne diety, niejednorodne metody analizy mikrobioty oraz częste opieranie wniosków na modelach zwierzęcych. Zmiana liczebności wybranego taksonu nie jest równoznaczna z udowodnioną szkodą kliniczną, a związek statystyczny między spożyciem NNS i chorobą nie musi oznaczać zależności przyczynowej ^{[5], [9], [13], [14], [20], [21]}.

Ocena wpływu na mikrobiotę i ocena bezpieczeństwa toksykologicznego odpowiadają na częściowo odmienne pytania. Warunkowe zalecenie WHO dotyczące niestosowania NNS jako długoterminowej strategii kontroli masy ciała nie oznacza, że każda dopuszczona substancja jest toksyczna. Z kolei pozostawanie poniżej ADI nie dowodzi, że u żadnej osoby nie wystąpi przejściowa zmiana mikrobioty. Oba poziomy oceny należy przedstawiać równolegle, bez ich utożsamiania ^{[26], [27]}.

NNS mogą być narzędziem ograniczania cukrów dodanych i kaloryczności wybranych produktów, ale nie zastępują zbilansowanej diety. Najbardziej ostrożne zalecenie polega na umiarkowanym korzystaniu ze słodzików, unikaniu nadmiernie słodkiej diety oraz ocenianiu całego produktu i całego wzorca żywienia. Osoby z cukrzycą, chorobami przewodu pokarmowego albo szczególnymi potrzebami żywieniowymi powinny omawiać istotne zmiany diety z lekarzem lub dietetykiem klinicznym ^{[26], [28]}.

Stan wiedzy i data ostatniej aktualizacji opracowania: 14 lipca 2026 r.